آپوپتوز

آپوپتوز چیست و چه نقشی در بدن دارد؟

آپوپتوز (Apoptosis) یا مرگ برنامه ریزی شده سلولی، فرآیندی طبیعی و کنترل شده است که در آن سلول ها به طور منظم از بین می روند تا تعادل و سلامت بدن حفظ شود. این پدیده یکی از مکانیسم های اصلی بدن برای حذف سلول های آسیب دیده، پیر یا غیرضروری است و نقش حیاتی در رشد جنینی، سیستم ایمنی و پیشگیری از سرطان دارد.

آپوپتوز چگونه آغاز می شود؟

آپوپتوز از طریق دو مسیر اصلی آغاز می شود: مسیر داخلی (Intrinsic) و مسیر خارجی (Extrinsic).
در مسیر داخلی، آسیب به DNA یا استرس سلولی باعث فعال شدن میتوکندری و آزاد شدن سیتوکروم C می شود. این ماده آنزیم هایی به نام کاسپازها (Caspases) را فعال می کند که تخریب سلول را آغاز می کنند.
در مسیر خارجی، سیگنال هایی از بیرون سلول مانند اتصال لیگاندهای خاص (مثل FasL) به گیرنده های مرگ روی سطح سلول، مسیر آپوپتوز را تحریک می کنند.

ویژگی های سلول در حال آپوپتوز چیست؟

سلول های در حال آپوپتوز تغییراتی مشخص دارند: کوچک شدن سلول، فشرده شدن هسته، تجزیه ی DNA، تشکیل اجسام آپوپتوتیک (Apoptotic Bodies) و در نهایت بلعیده شدن سلول توسط ماکروفاژها بدون ایجاد التهاب. این ویژگی باعث تمایز آپوپتوز از نکروز می شود.

تفاوت آپوپتوز با نکروز چیست؟

در نکروز، سلول ها به صورت ناگهانی و غیرقابل کنترل می میرند و محتوای داخل سلولی آزاد شده باعث التهاب می شود. اما در آپوپتوز، مرگ سلولی کنترل شده و بدون التهاب رخ می دهد. به همین دلیل، آپوپتوز فرآیندی فیزیولوژیک و مفید است، در حالی که نکروز معمولاً پاتولوژیک محسوب می شود.

آپوپتوز چه اهمیتی در رشد و تکامل دارد؟

در دوران جنینی، آپوپتوز باعث شکل گیری طبیعی اندام ها می شود. مثلاً در رشد انگشتان، سلول های بین انگشت ها با آپوپتوز حذف می شوند تا انگشت ها از هم جدا شوند. همچنین در سیستم ایمنی، سلول های ایمنی اضافی یا خودواکنش گر از طریق آپوپتوز حذف می گردند.

نقش آپوپتوز در سرطان چیست؟

یکی از ویژگی های اصلی سلول های سرطانی، ناتوانی در انجام آپوپتوز است. جهش در ژن هایی مانند p53 که مسئول کنترل مرگ سلولی هستند، موجب می شود سلول های سرطانی به جای مرگ، به رشد و تقسیم ادامه دهند. به همین دلیل، بسیاری از درمان های ضدسرطان مانند شیمی درمانی و رادیوتراپی، هدفشان فعال سازی مجدد مسیرهای آپوپتوز است.

آیا آپوپتوز در بیماری های دیگر نیز نقش دارد؟

بله، در بیماری های تخریب عصبی مانند آلزایمر و پارکینسون، آپوپتوز بیش ازحد سلول های عصبی باعث آسیب مغزی می شود. از طرفی، در بیماری های خودایمنی، کاهش آپوپتوز در سلول های ایمنی می تواند باعث حمله ی سیستم ایمنی به بافت های سالم شود.

چگونه آپوپتوز در آزمایشگاه بررسی می شود؟

روش هایی مانند فلوسایتومتری با رنگ آمیزی Annexin V و PI، تست TUNEL برای بررسی شکست DNA، و سنجش فعالیت کاسپازها از مهم ترین روش های شناسایی آپوپتوز هستند. این روش ها در پژوهش های سلولی و دارویی کاربرد فراوانی دارند.