بیماری های تک ژنی

بیماری های تک ژنی (Monogenic Disorders)

بیماری های تک ژنی گروهی از اختلالات ژنتیکی هستند که در اثر جهش در یک ژن خاص ایجاد می شوند. هر انسان دارای حدود ۲۰ تا ۲۵ هزار ژن است و هر ژن نقشی ویژه در تولید پروتئین های بدن دارد. وقتی در یکی از این ژن ها تغییری (جهش) رخ دهد، پروتئین حاصل ممکن است ناقص، غیر فعال یا بیش از حد فعال شود و در نتیجه عملکرد طبیعی سلول ها مختل گردد. این نوع بیماری ها معمولاً طبق الگوهای وراثتی خاصی از والدین به فرزند منتقل می شوند.

بیماری های تک ژنی چگونه ایجاد می شوند؟

بیشتر بیماری های تک ژنی ناشی از تغییر (جهش) در توالی DNA یک ژن هستند. این جهش ها ممکن است شامل جایگزینی، حذف یا اضافه شدن یک یا چند باز نوکلئوتیدی باشند. گاهی جهش ها از والدین به ارث می رسند و گاهی به صورت جهش جدید (de novo) در هنگام لقاح یا تقسیم سلولی رخ می دهند.

انواع الگوی وراثت در بیماری های تک ژنی

۱. اتوزومال غالب (Autosomal Dominant):
وجود تنها یک نسخه جهش یافته از ژن کافی است تا بیماری بروز کند.
مثال ها:

بیماری هانتینگتون (Huntington’s disease)

سندرم مارفان (Marfan syndrome)

۲. اتوزومال مغلوب (Autosomal Recessive):
برای بروز بیماری، هر دو نسخه ژن (از پدر و مادر) باید جهش یافته باشند.
مثال ها:

فیبروز کیستیک (Cystic fibrosis)

تالاسمی

فنیل کتونوری (PKU)

۳. وابسته به کروموزوم X (X-linked):
ژن جهش یافته روی کروموزوم X قرار دارد. معمولاً مردان شدیدتر مبتلا می شوند، چون فقط یک کروموزوم X دارند.
مثال ها:

هموفیلی

دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne muscular dystrophy)

۴. وابسته به میتوکندری (Mitochondrial inheritance):
در این موارد جهش در DNA میتوکندری اتفاق می افتد و فقط از مادر به فرزندان منتقل می شود.
مثال:

سندرم MELAS (اختلال متابولیکی میتوکندریایی)

ویژگی های عمومی بیماری های تک ژنی

معمولاً از بدو تولد یا اوایل کودکی ظاهر می شوند.

در برخی موارد قابل درمان نیستند اما قابل کنترل اند.

در خانواده هایی با ازدواج های فامیلی شایع تر هستند.

با آزمایش های ژنتیکی می توان آن ها را پیش از تولد شناسایی کرد.

روش های تشخیص بیماری های تک ژنی

PCR و Real-time PCR: برای شناسایی جهش های خاص در ژن.

توالی یابی DNA (Sanger sequencing): برای بررسی دقیق نواحی کدکننده ژن.

NGS (Next Generation Sequencing): برای بررسی هم زمان صدها یا هزاران ژن.

تست های پیش از تولد (Prenatal tests): شامل آمنیوسنتز و CVS برای بررسی DNA جنین.

Carrier screening: برای شناسایی ناقلان سالم ژن های معیوب در زوج ها قبل از بارداری.

آیا بیماری های تک ژنی درمان دارند؟

در حال حاضر، درمان قطعی برای بیشتر این بیماری ها وجود ندارد، اما درمان های ژنی و مولکولی در حال پیشرفت هستند. در برخی موارد، درمان های جایگزین آنزیمی، داروهای هدفمند یا پیوند سلول های بنیادی می توانند علائم را کنترل کنند.

پیشگیری از بروز بیماری های تک ژنی

مشاوره ژنتیک پیش از ازدواج یا بارداری

غربالگری ناقلان ژن های معیوب به ویژه در خانواده هایی با سابقه بیماری ژنتیکی

تشخیص پیش از تولد (Prenatal diagnosis) برای شناسایی جنین مبتلا

تشخیص پیش از لانه گزینی (PGD) در روش IVF برای انتخاب جنین سالم

نمونه هایی از بیماری های تک ژنی رایج

فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis)

تالاسمی

هموفیلی

فنیل کتونوری (PKU)

آکرودرماتیت انتروپاتیک (Acrodermatitis enteropathica)

آلبینیسم (Albinism)

دیستروفی عضلانی دوشن