متاستاز (Metastasis) فرایندی است که طی آن سلول های سرطانی از تومور اولیه جدا شده و به نقاط دیگر بدن گسترش می یابند. این سلول ها پس از عبور از دیواره رگ های خونی یا لنفی، به اندام هایی مانند کبد، استخوان، ریه یا مغز منتقل می شوند و در آنجا تومورهای ثانویه ایجاد می کنند. متاستاز یکی از نشانه های بارز پیشرفت سرطان است و معمولاً درمان آن نسبت به سرطان اولیه دشوارتر است.
چگونه متاستاز اتفاق می افتد؟
فرآیند متاستاز چند مرحله دارد:
۱. جدا شدن سلول های سرطانی از تومور اولیه به دلیل تغییر در چسبندگی سلولی.
۲. نفوذ به بافت های اطراف و ورود به رگ های خونی یا لنفی (مرحله تهاجم).
۳. انتقال در جریان خون یا لنف تا رسیدن به اندام های دورتر.
۴. خروج از رگ (Extravasation) و ورود به بافت جدید.
۵. رشد و تشکیل تومور ثانویه در محل جدید.
کدام سرطان ها بیشتر دچار متاستاز می شوند؟
برخی از سرطان ها تمایل بیشتری به متاستاز دارند.
سرطان پستان معمولاً به استخوان، ریه، کبد و مغز گسترش می یابد.
سرطان ریه ممکن است به مغز و استخوان ها منتقل شود.
سرطان پروستات اغلب به استخوان ها متاستاز می دهد.
سرطان کولون بیشتر به کبد و ریه متاستاز می کند.
علائم متاستاز چیست؟
علائم بسته به محل درگیر متفاوت اند، اما معمولاً شامل موارد زیر می شوند:
درد استخوان یا شکستگی های خودبه خود
تنگی نفس، سرفه یا خون در خلط (در صورت متاستاز ریوی)
سردرد، تشنج یا تغییرات رفتاری (در متاستاز مغزی)
زردی یا درد شکم (در متاستاز کبدی)
گاهی علائم عمومی مانند کاهش وزن، خستگی شدید و تب خفیف نیز دیده می شود.
چگونه متاستاز تشخیص داده می شود؟
تشخیص متاستاز با استفاده از روش های تصویربرداری و آزمایشگاهی انجام می شود، از جمله:
سی تی اسکن (CT Scan) و MRI برای شناسایی تومورهای ثانویه
اسکن PET برای بررسی گسترش سلول های سرطانی در بدن
بیوپسی (نمونه برداری) برای تأیید وجود سلول های سرطانی در بافت جدید
آزمایش های خونی برای بررسی نشانگرهای توموری خاص (Tumor markers)
چرا سلول های سرطانی متاستاز می دهند؟
سلول های سرطانی به دلیل جهش های ژنتیکی توانایی رشد بدون کنترل و فرار از سیستم ایمنی را پیدا می کنند. این سلول ها به مرور خاصیت مهاجرت، نفوذ و سازگاری در محیط های جدید را به دست می آورند. عواملی مانند آنژیوژنز (تشکیل رگ های خونی جدید برای تغذیه تومور) و تغییرات در مولکول های چسبنده سطح سلول (مثل E-cadherin) نقش کلیدی در شروع متاستاز دارند.
درمان متاستاز چگونه است؟
درمان به نوع سرطان، محل متاستاز و وضعیت بیمار بستگی دارد. روش های معمول شامل:
شیمی درمانی (Chemotherapy): برای از بین بردن سلول های سرطانی در سراسر بدن.
پرتودرمانی (Radiotherapy): برای کاهش اندازه تومورهای متاستاتیک در نواحی خاص.
درمان هدفمند (Targeted Therapy): که پروتئین ها یا مسیرهای خاص سلول های سرطانی را هدف می گیرد.
ایمونوتراپی (Immunotherapy): برای فعال سازی سیستم ایمنی در برابر سلول های سرطانی.
در برخی موارد، جراحی نیز برای برداشتن تومورهای متاستاتیک محدود انجام می شود.
آیا می توان از متاستاز پیشگیری کرد؟
پیشگیری کامل ممکن نیست، اما تشخیص زودهنگام سرطان و درمان مؤثر تومور اولیه احتمال گسترش آن را به شدت کاهش می دهد. تغییر سبک زندگی، تغذیه سالم، ترک دخانیات و غربالگری های منظم نیز نقش مهمی در کاهش خطر دارند.
